.
Pragnąc przybliżyć Państwu zapomnianą historię Harnasi i Zbójników Beskidzkich, która tak mocno jest związana z naszą okolicą, corocznie organizujemy wystawy i imprezy plenerowe, których tematyka nawiązuje do życia i działalności Zbójników.
W terminie 25 maja - 06 czerwca 2010 roku na terenie Amfiteatru „Skalite” w Szczyrku odbywał się I Międzynarodowy Plener Rzeźbiarski „HARNASIE – Zbójnicy Beskidzcy”.
Plener Rzeźbiarski był kontynuacją zeszłorocznej, letniej wystawy o Harnasiach Beskidzkich, którą można było zobaczyć w wakacje w Gościńcu Salmopolskim w terminie od 11 czerwca do 31 sierpnia 2009 roku.
Odwiedzający pierwszy raz w jednym miejscu mogli zobaczyć:
- historię zbójników malowaną na szkle oraz przedstawioną na drzeworytach,
- tradycyjne stroje góralskie i narzędzia tortur,
- oraz poznać historie i zwyczaje Zbójników,
Wystawa podzielona była na trzy tamaty:
1. Historia poszczególnych zbójów i zapiski w kronikach.
2. Tortury i egzekucje.
3. Skarby zbójnickie pozostawione w górach.
W te wakacje zapraszamy Państwa serdecznie na II edycję wystawy „Harnasie – Zbójnicy Beskidzcy”, która będzie miała miejsce w Gościńcu Salmopolskim w terminie od 6 czerwca do 15 sierpnia 2010 roku. Wstępem do wystawy będzie I Międzynarodowy Plener Rzeźbiarski „HARNASIE – Zbójnicy Beskidzcy”, organizowany przez Gościniec Salmopolski wraz z Miejskim Ośrodkiem Kultury w Szczyrku i przy współudziale Fundacji Braci Golec.
.
Patron Pleneru: Starosta Bielski Andrzej Płonka
Komisarz Pleneru: artysta ludowy Stanisław Kwaśny
Główny sponsor: Carlsberg Polska Sp. z o.o.
Pozostali sponsorzy:
Makita Sp. z o.o.,
Walmark Sp. z o.o.,
Makro Cash and Carry Polska S.A
.
Głównym tematem imprezy plenerowej jest wykonanie przez rzeźbiarzy z Polski i zagranicy, w tym rzeźbiarzy z Białorusi, Czech i Słowacji, ogromnych ponad 3-metrowych rzeźb Harnasi Beskidzkich, które po zakończeniu Pleneru zostaną przewiezione do Gościńca Salmopolskiego i uświtnią wakacyjną wystawę „Harnasie – Zbójnicy Beskidzcy”.
Z czasem, po zorganizowaniu kolejnych Międzynarodowych Plenerów Rzeźbiarskich pragniemy stworzyć z powstałych rzeźb „Harnasiowy Szlak” biegnący z Gościńca Salmopolskiego w Szczyrku czerwonym i zielonym szlakiem turystycznym przez Baranią Górę i łączący Przełęcz Salmopolską z Węgierską Górką, gdzie również odbywają się Plenery Rzeźbiarskie o tematyce zbójnickiej.
.
Zbójnicy bywali zwykłymi góralami zamieszkującymi zwykle wsie wyrębowe, często trudnili się tym procederem Wołosi. Znajomość terenu, jakiej nabywali pasterze oraz ich częsta nieobecność we wsiach sprawiły, że mogli zająć się takimi czynami bez ściągania na siebie podejrzeń.
Należy także pamiętać, że zwykle zbójnicy nie atakują swoich sąsiadów, lecz wybierają się na wyprawy z towarzyszami w tereny nieco odległe, lecz obce.
Harnaś kierował całością działalności grupy: przygotowaniem napadu, przebiegiem akcji itp. Jego zdanie było decydujące przy przyjmowaniu do kompanii nowych członków i podziale łupów. Sprawował też w zbójnickim towarzystwie rolę sędziego; orzekał o winie, naznaczał karę. Autorytet, jaki posiadał, wynikał głównie stąd, że reszta zbójników uznała go za najlepszego spośród siebie.
Miłujący swobodę - “ślebodę” - górale, nie mogąc się pogodzić z niewolniczym trybem życia pod batogiem ekonoma, często uciekali i kryli się po lasach. Śpiewali:
ale nie będziecie rządzić góralami.”
Najbardziej jednak młodzi górale bali się poboru do długoletniej służby w obcych armiach, skąd nierzadko wracało się ze zrójnowanym zdrowiem. Zbójnictwo zatem wydawało się im azylem bezpieczeństwa, symbolem wolności i życia na “ślebodzie”.
Na podstawowe uzbrojenie zbójnika składały się: ciupaga, różne rodzaje pałek, broń palna, jak pistolety, karabin lub broń myśliwska oraz noże, a w wypadku harnasia również szabla. Pistolety zbójników były różnego rodzaju. Najczęściej używali broni jednostrzałkowej z zamkami skałkowymi i kapiszonowymi, do której amunicję wybierali z reguły we własnym zakresie. Broń pochodziła najczęściej z rabunków.
Broń zbójników w niektórych przypadkach pełniła też funkcję swego rodzaju dystynkcji wojskowych. Jedną z podstawowych zewnętrznych oznak piastowania godności harnasia było noszenie określonego rodzaju i ilości broni. Tak więc nosił on więcej pistoletów niż pozostali zbójnicy (nawet cztery), a także jako jedyny w zbójnickim towarzystwie występował z szablą.
Wiśnicz znany był w historii Polski nie tylko jako siedziba magnackich rodów, ale także z faktu istnieniatu ciężkiego więzienia. Powstało ono w budynku zlikwidowanego w 1783 r. klasztoru karmelitów bosych. Już jednak znacznie wcześniej, bo na początku XVII w., w wiśnickim zamku mieściły się lochy więzienne, w których przetrzymywano przestępców oczekujących na rozprawę sądową. Szczególnie ciekawą kategori wśród więzionych złoczyńców stanowili karpaccy zbójnicy.
W 1664 r. sądzono Rycko Szenczyka i Iwana Manke, łupiących z innymi zbójnikama na polskim i węgierskim Spiszu. Ich zeznania poprzedziły okrótne tortury (rozciąganie i przypalanie ogniem). Ponieważ byli recydywistami, sąd wydał na nich srogie wyroki. Senczyk miał być “ze dwóch pasów darty na miejscu zwyczajnym pod szubienicą. Potem za żywca poćwiartowany.” Podobny wyrok usłyszał Iwan Manka. Za wstawiennictwem jednak starosty wiśnickiego złagodzono im karę w ten sposób, że najpierw zostali ścięci, a potem dopiero ćwiartowani…
Oprócz wymienionych wyżej kar czasem stosowano lżejszą karę napiętnowanie przez obcięcie uszów. Najczęściej jednak skazywano zbójników na śmierć przez powieszenie na szubienicy, a więc inaczej niż to było np. w Żywcu i Beskidach, gdzie stosowano często karę śmierci przez powieszenie na haku za żebro.
Według tradycji i zapisek historycznych ostatnim zbójnikiem więzionym w Wiśniczu był Wojtek Mateja, który zmarł tu w 1875 r. w trakcie odbywania kary 10 lat więzienia.
Na Podhalu najczęściej skazywano zbójników na śmierć przez powieszenie na szubienicy, a więc inaczej niż to było np. w Żywcu i Beskidach, gdzie stosowano często karę śmierci przez powieszenie na haku za żebro, co było śmiercią honorową dla hetmana kompanii zbójnickiej (HARNASIA).